Coğrafya · Konu 3/7 · sıralı çalışma
Kısa özet: Türkiye'de üç ana iklim tipi görülür: yazı kurak geçen Akdeniz iklimi (maki), her mevsim yağışlı Karadeniz iklimi (gür orman) ve sıcaklık farkı yüksek karasal iklim (bozkır). En fazla yağışı Doğu Karadeniz'de Rize çevresi, en az yağışı Konya-Karapınar çevresi ve Iğdır Ovası alır.
- 18 altın kural
- KPSS'de ort. ~3 soru
- En kritik: iklim tipleri, yağış faktörleri, bitki örtüsü
Sınavda genellikle bir bölgeye ait sıcaklık-yağış grafiği verilip iklim tipi sordurulur ya da bir iklim özelliğinin hangi bölgeyi/bitki örtüsünü işaret ettiği istenir. Konuyu bölge-iklim-bitki örtüsü-tarım ürünü zinciri olarak kurmak ezbersiz ve kalıcı çözüm sağlar. Aşağıdaki 18 kural bu ilişkileri netleştirir.
Akdeniz İklimi Özellikleri
Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı geçen iklim tipidir; yağış kış mevsiminde cephesel sistemlerle düşer. Akdeniz ve Ege kıyı şeridinde görülür; doğal bitki örtüsü kızılçam ve maki (bodur, sert ve parlak yapraklı çalılık)tır.
Karadeniz İklimi Özellikleri
Her mevsim yağışlı olan, yıllık yağış miktarı en fazla olan iklim tipidir; yaz-kış sıcaklık farkı Akdeniz'e göre daha azdır çünkü nem oranı yüksektir. Doğal bitki örtüsü gür ormandır (ladin, köknar, kayın); yağışın bolluğu nedeniyle çay ve fındık tarımı bu iklime bağlıdır.
Karasal (İç Anadolu) İklimi
Yazları sıcak-kurak, kışları soğuk ve karlı geçen, yıllık ve günlük sıcaklık farkının fazla olduğu iklim tipidir; yağış ilkbaharda düşer. Doğal bitki örtüsü step (bozkır)tir çünkü yağış ağaç yetişmesine yetmez; step ancak sulamayla tarım alanına dönüştürülebilir.
Karasal İkliminin Alt Tipleri
Doğu Anadolu'da kışlar İç Anadolu'ya göre daha sert ve uzun, yükselti fazla olduğundan sıcaklık daha düşüktür (sert karasal iklim). Güneydoğu Anadolu'da ise yazlar daha kavurucu sıcak, kışlar nispeten daha ılıktır; step örtüsü burada da hakimdir.
Sıcaklığın Enleme Bağlılığı
Türkiye'de kuzeyden güneye gidildikçe (enlem azaldıkça) Güneş ışınlarının geliş açısı dikleştiği için sıcaklık genel olarak artar; bu yüzden güney kıyıları (Akdeniz, Güneydoğu) kuzey kıyılarına (Karadeniz) göre daha sıcaktır.
Sıcaklığın Yükseltiye Bağlılığı
Yükseklik arttıkça sıcaklık her 200 metrede yaklaşık 1°C azalır (ortalama sıcaklık kuralı); bu yüzden Doğu Anadolu, enlem olarak güneyde kalan bazı yerlerden daha yüksek rakımlı olduğu için daha soğuktur. Aynı enlemde bile yüksek platolar kıyı ovalarından daha soğuk kalır.
Örnek Soru
Soru: Türkiye'de aynı enlemde bulunan iki yerden Doğu Anadolu'daki bir yerleşim, İç Anadolu'daki bir yerleşimden daha soğuk kışlar yaşamaktadır. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: B) Aynı enlemde bulunan iki yer arasındaki sıcaklık farkının temel nedeni yükseltidir; yükseklik arttıkça sıcaklık her 200 metrede ortalama 1°C azalır. Doğu Anadolu, Türkiye'nin ortalama yükseltisi en fazla olan bölgesi olduğu için, aynı enlemdeki daha alçak İç Anadolu'ya göre kışları çok daha sert ve soğuk geçer; bu fark denizellik veya bitki örtüsüyle açıklanamaz.
İlgili Konular
Sıkça Sorulan Sorular
Akdeniz ikliminde yağış yalnızca kış mevsiminde düşer, yaz aylarında hemen hemen hiç yağış görülmez ve doğal örtü makidir. Karadeniz ikliminde ise yağış yılın her mevsimine dağılmıştır, yazın da düzenli yağış alınır ve bu bolluk sayesinde gür ormanlar (ladin, kayın) yetişir. Bu farkın temel nedeni, iki bölgeye nemi taşıyan hava kütlelerinin ve cephe sistemlerinin farklı mevsimlerde etkili olmasıdır.
Kıyıyı çevreleyen dağlar (Toroslar, Kuzey Anadolu Dağları) denizden gelen nemli hava kütlelerini yamaçta yükseltip yağış bıraktırır; bu nemini kaybeden hava iç kesimlere ulaştığında artık kuru hale gelmiştir. Ayrıca iç kesimler denize uzak olduğu için (denizellik azaldığı için) nem kaynağından da uzaklaşır. Bu iki etki birleşince İç Anadolu, Doğu Anadolu'nun bazı kesimleri ve Güneydoğu Anadolu görece kurak kalır.
Yükseklere çıkıldıkça atmosfer basıncı ve yoğunluğu azalır, hava daha az ısı tutabilir hale gelir; bu nedenle sıcaklık ortalama olarak her 200 metrede yaklaşık 1°C düşer. Bu kural sayesinde aynı enlemdeki iki yer arasında bile büyük sıcaklık farkları oluşabilir; örneğin yüksek bir plato, aynı enlemdeki alçak bir ovadan belirgin biçimde daha soğuktur. KPSS'de bu ilke sıkça enlem ile karıştırılan bir noktadır.
Step, yıllık yağış miktarının ağaç yetişmesine yetmediği ama otsu bitkilerin yaşamasına imkan verdiği yarı kurak iklim koşullarında oluşan doğal bitki örtüsüdür. İç Anadolu, çevresindeki dağlarla denizden gelen nemden yalıtıldığı ve karasal iklime sahip olduğu için yıl boyu yeterli yağış alamaz; bu yüzden doğal bitki örtüsü ormandan çok kısa boylu, seyrek step formundadır.